Kitleleri peşinden sürükleyen, siyah beyaz ekranların hayatımızdan çıkmasıyla masumiyetini kaybetmesi aynı zamana denk gelen, renklere duyulan sevginin kazanma hırsıyla yer değiştirdiği futbol bu defa sanatın çekim alanına girdi. Güncel sanatın her şeyi kapsamakla övündüğü hafızası için bile futbol hala tabuyken ve kendini okur yazar kabul eden birçok "entelektüel" gizli gizli tezahurat yaparken Esnek Alanda Futbol yepyeni bir bakış açısıyla hayatımıza eklemlendi. Dahası beklenmedik bir biçimde bir kadın sanatçının, Pınar Bora'nın üretimi olmasıyla da eser miktarda şaşkınlığa da sebep oldu.
Sanatçı Pınar Bora, plastik metal üzerine elde boyayıp ısıyla şekil verdiği yüzeyleri bu defa futbolun ikonik anları ile buluşturdu. "Dört Büyükler" olarak anılan Trabzonspor, Fenerbahçe, Beşiktaş ve Galatasaray'ın tarihi isimler, basında yankı bulan görüntüler, taraftarda iz bırakmış cümleler Gümüşsuyu'nda BrieflyArt Gallery'de sanat izleyicisi ile bir araya geldi.
Mazisinde tarih yatanlar, tarihi de yazanlar, hissedtiğini hissettirenler, inadıyla şampiyon olanlar serginin öznesi olarak karşımıza çıkıyor. Sergiyle birlikte Lefter'den Metin Oktay'a, Hagi'den Sergen'e, Süleyman Seba'dan Hami'ye, Ali Sami Bey'den Şenol Güneş'e uzanan figürler sanatın steril dünyasına ıslıklar ve alkışlar içinde sızmış da oluyor.
Sergi metnini kaleme alan sanat yazarı, küratör Emre Zeytinoğlu, futbolu yalnızca bir spor olarak değil, yüzyıllar boyunca farklı toplumları birbirine bağlayan güçlü bir kültürel fenomen olarak düşünmeye çağırıyor. Kökeni Çin’e kadar uzanan bu oyun, tarih boyunca çeşitli coğrafyalarda yeni kurallar ve yeni anlamlar kazanarak yayılmış, her dönemde geniş kitleleri etrafında toplayan nadir ortak deneyimlerden biri hâline gelmiştir. Futbolun asıl gücü, insanları gündelik kimliklerinden geçici de olsa uzaklaştırarak güçlü bir aidiyet biçimine davet edebilmesinde yatar. Farklı toplumsal konumlar, ideolojiler ve kültürel arka planlar, tribünde ya da sahada aynı renklerin etrafında pekala birleşebilir.
Zeytinoğlu, uzun süre boyunca entelektüel çevrelerin bu güçlü olguya mesafeli durduğunu da altını çizer: Futbol çoğu zaman “lümpen kültür” ile ilişkilendirilmiş ve düşünsel alanın dışında tutulmuştur. Oysa özellikle 1980’lerden itibaren sosyoloji, siyaset ve kültür kuramı gibi disiplinler futbolun toplumsal etkisini yeniden değerlendirmeye başlar. Böylece futbol, kitle psikolojisi, medya, ekonomi ve milliyetçilik gibi başlıklarla birlikte tartışılan çoklu okuma gerektiren bir alan hâline gelir. Buna rağmen sanat dünyası, sinema dışında, bu konuyla doğrudan ilişki kurmakta uzun süre çekingen kalmıştır.
Pınar Bora’nın sergisi tam da bu noktada devreye giriyor. Bora’nın işleri futbolun estetik hareketlerini yeniden üretmekten çok, bu oyunun etrafında oluşan kolektif duygulara odaklanır. Sanatçı, fotoğrafik imgeleri ısıyla bükülmüş ve farklı yönlere doğru esnetilmiş metal yüzeyler üzerine yerleştirir. Bu yüzeyler sabit değildir; kırılmış, eğrilmiş ve yeniden kurulmuş bir düzlem oluşturur. Görüntüler de bu nedenle durağan bir kompozisyon yerine hareket hâlindeymiş gibi algılanır. Zeytinoğlu’na göre bu biçimsel tercih, futbolun yarattığı aidiyetlerin doğasına karşılık gelir, güçlü görünen birliktelikler aslında sürekli değişen, yeniden kurulan ilişkilerden oluşur.
Metnin merkezinde futbolda kurulan “biz” ile “öteki” arasındaki sınırın ne kadar geçirgen olduğu düşüncesi yer alır. Tribünlerde aynı renkler altında toplanan kalabalıklar güçlü bir birlik görüntüsü üretir. Ancak transferler, ekonomik ilişkiler ve başarı beklentileri bu birlikteliği hızla değiştirebilir. Dün rakip olan bir figür kısa süre sonra aynı takımın parçası hâline gelebilir. Böylece kolektif kimlikler sabit bir yapıdan çok, sürekli yer değiştiren ilişkiler ağı gibi davranır.
Benzer bir durum ulusal ve etnik kimliklerde de görülür. Tribünlerde bayraklar, marşlar ve semboller güçlü bir aidiyet duygusu yaratırken, sahadaki başarı çoğu zaman farklı ülkelerden gelen oyuncuların katkısıyla mümkün olur. Futbol, bu çelişkili birliktelikleri aynı anda barındırabilen nadir alanlardan biridir.
Zeytinoğlu’na göre Bora’nın sergisi tam da bu gerilimli yapıyı görünür kılar. Esnetilmiş yüzeyler üzerinde yer alan futbol imgeleri, sahadaki hareketlerden çok o hareketlerin çevresinde oluşan kitleleri düşündürür. Tanıdık sahneler, alışılmış bağlamlarından koparak başka bir düzlemde yeniden belirir.
Metin sonunda serginin açtığı daha geniş bir soruya yönelir: Futbol milyonları kolayca bir araya getirebilen bir “biz” duygusu yaratırken, sanatın ve diğer entelektüel alanların kurduğu topluluklar neden daha sınırlı kalır? Bora’nın sergisi bu soruya kesin bir yanıt vermekten ziyade, futbolun ürettiği kolektif heyecanın düşünsel alan için nasıl yeni bir tartışma zemini açabileceğini gösterir.
Veda Busesi
Eduardo Galeano'nun bir söyleşinde dediği gibi “Futbolun büyüsü, insanların bir anlığına aynı rüyayı görmesidir.” Unutmamak gerekir ki o rüya çoğu zaman birkaç saniye sürer, gel gelelim o birkaç saniye, milyonları aynı anda ayağa kaldırmaya yeter. Pınar Bora’nın sergisi de tam olarak bu kısa ama yoğun ortaklık anlarına odaklanıyor. Sahada, tribünde ya da gazete sayfalarında kalmış bir fotoğrafın içinde donmuş o kolektif titreşim serginin odak noktasını teşkil ediyor.
Bütün bunların sonunda izleyicide kalan şey, yalnızca futbolun görsel hafızasından daha fazlası. Kalabalıkların nasıl oluştuğunu, nasıl dağıldığını ve yeniden nasıl bir araya geldiğini düşündüren bir duygu hâlinin dökümü. Sanki sahadaki oyun başka bir düzleme taşınır, plastik metal yüzeylerin kıvrımlarında yeniden inşa edilir.
İşte bu yüzden “Esnek Alanda Futbol”, yalnızca futbol üzerine bir sergi değil; kalabalıkların, aidiyetlerin ve anlık birlikteliklerin görsel bir düşüncesi gibi belirir. Bu düşüncenin izini sürmek isteyenler için sergi, 3 Mart – 15 Nisan tarihleri arasında BrieflyArt Gallery’de izleyiciyle buluşuyor. Beyoğlu’nun sokaklarından içeri giren herkesin, bir tribün uğultusunun ya da eski bir gol sevincinin hafızada bıraktığı o tanıdık titreşimi yeniden duyabileceği bir alan gibi… Belki de tam bu yüzden, sergiden çıkarken insanın aklında şu soru belirir: utbol gerçekten sahada mı oynanır, yoksa onu izleyen kalabalıkların içinde mi?
