Çok saçma gelebilir ama aniden ve en acil tarafından Bükreş'e gitmem gerekti. Saçmalık olmayan hayat, hiç yaşanmamış sayılır malum. İş için yaptığım herhangi bir şey dışında plan, program yapmıyorum. Oldum olası böyleyim. Bükreş için de aynen bu şekilde oldu. Uzun bir süre sonra ben ve keyfimin kahyası Karpatlar'dan esen sonbahar rüzgarına doğru yola çıktık. Bileti ve oteli bile birkaç saat önce ayarladım, nasıl bir aciliyet ve mecburiyet siz hesap edin. Oteli seçerken müzelere ve mümkünse güncel sergilere yakın olması fikriyle hareket ettim. Böylece bir süreliğine, Romanya Ulusal Sanat Müzesi (MNAR)'ne komşu oldum. Bu da beni müthiş rahat ettirdi, her gün koleskiyonun bir sergisini gezdim, sonra da güncel sergilerle devam ettim.
Navigasyonla tali yollarda kaybolmuş gibi lafı uzatmayayım, bu sergilerden Rumen sanatının kült ismi Constantin Brâncuşi ile ilgili olan beni müthiş derecede etkiledi. Karpatlar'ın eteklerinde yer alan yoksul bir çocuğun Fransız modernizminin kurucu babalarından biri olmasının doğal sonucu olarak böylesi bir etkileşim olağan gibi düşünülebilir fakat konu tabii ki bu değil.
Brâncuşi, XX. yüzyıl dinamiklerini çabuk çözmüş bir sanatçı. Romanya'nın küçük bir köyünde başlayan hayatı Paris'te ışıldamasıyla değişiyor ve oradan da sanat tarihi kitaplarına kaydediliyor. Kent soylu bir aileden gelmeyen, dahası Romen olan bir çocuğun dünya çapında bir heykeltıraşa dönüşmesi özellikle yaşadığı dönem açısından gerçek bir başarı hikayesi.
Abartmıyorum, Brâncuşi bir fenomene dönüşmek için kendi kişiliğini, sanatçı kimliğini, sanatına ilişkin anlatıyı da biçimlendirmesi gerektiğini fark ediyor. İletişim araçlarının oldukça kısıtlı olduğu dönemde bunun ayrımına varmak bir zeka belirtisi. Sadece yetenekle, çalışkanlıkla bir imaj yaratılamayacağını, saç kesiminden sakalına, isminden, konuşmasına, fotoğraftaki bakışından verdiği röportajlara kadar her şeyi planlamasının da aynı ölçekte önemli olduğunu anlıyor. Ve harekete geçiyor.
Hadi hikayemizi birazcık başa saralım. Brâncuși, 1904 yılında Paris'e geliyor. Henüz 28 yaşında, hayatın baharında cirit atıyor. Romanya'da Craiova ve Bükreş'te sanat eğitimi almış, ardından Paris'teki École des Beaux-Arts'a devam etmiş genç bir adam. 1906'da eserlerini Salon d'Automne'da sergiliyor. Serginin jüri başkanı ise dönemin en ünlü heykeltıraşı, adeta bir rock yıldızı olan Auguste Rodin. Yetenekli heykeltıraşların psikolojisini bozmayı çok iyi beceren dahi Rodin, genç sanatçının becerisini takdirle karşılıyor ve onu atölyesinde metteur au point olarak çalışmaya davet ediyor. Bu görev, ustanın modellediği heykellerin büyütülmesi ve başka malzemelere aktarılması süreçlerinde teknik uzmanlık gerektiren bir iş. Şunu da ekleyelim, Rodin'in gördüğü Brâncuşi'ler hemen üstteki Çocuk Başı gibi işlerden meydana geliyor. Bu eserlerde sonraki yıllarda tanıyacağımız o radikal biçim sadeleştirmesi yok. Figürün psikolojik ifadesi, yüzeyin işlenişi ve hacmin ele alınışı, henüz Brâncuşi'nin kendini aradığı zamanlara karşılık geliyor. Fakat karanlık tarafı iyi çalışan Rodin, bu çalışmaların kimin üretimine benzediğini hemen anlıyor: Kendine!
1907'de Brâncuși, Rodin'in Meudon'daki atölyesinde çalışmaya başlıyor. O sırada Rodin'in yaklaşık elli asistanı bulunuyor. Atölye, büyük ustanın sanatsal fikirlerinin farklı uzmanlar tarafından hayata geçirildiği kapsamlı bir üretim ortamı. Adeta Rönesans atölyesi gibi çalışıyor Rodin'in atölyesi. Brâncuşi burada yalnızca 24 Mart ile 27 Nisan arasında çalışıyor. Akabinde de şöyle bir söz söylediği rivayet ediliyor" Büyük ağaçların gölgesinde hiçbir şey yetişmez."
Bu noktada bir şövalyelik var mı ona tam emin değilim...Brâncuşi tam bu tarihlerde Romanya'dan bir mezar anıtı siparişi alıyor. Haliyle bu işle ilgilenmek için Rodin'e resti çektiğine dair bir görüş de mevcut. Fakat burada net bir ayrım yapmamız gerekir. Bu ayrılış salt genç bir sanatçının kendine verilen işi beğenmemesi şımarıklığı ile açıklanamaz. Brâncuşi, Rodin'in atölyesinde hayati bir görevde, ancak başka bir sanatçının üretim düzeninde kalmak istemiyor. Ayrıca ne olursa olsun sonuçta ortaya çıkan iş Rodin'in yaratıcı zihninin ürünü. Demem o ki Brâncuşi, Sezen Aksu'nun literatürümüze kazandırdığı ve kanımca çok yerinde olan bir düsturla yaşamına yön veriyor, ve başkası olmayıp, kendi olmayı seçiyor.
Rodin'in atölyesinin ardından Brâncuși, bambaşka bir heykel diline yöneliyor. Doğrudan malzemeyle temasta olmayı tercih ediyor ve yontma üzerine çalışmaya başlıyor. Yontma ile beraber heykellerindeki ayrıntılardan yavaş yavaş kurtuluyor. Böylece klasik bir tekniğe modern bir tavır kazandırıyor. Bu yaklaşımın temelinde malzemenin mizacı, görünüş ile öz arasındaki bağlam ve heykelin neyi temsil etmesi gerektiği gibi bir sorgulama bulunuyor. Öpücük, Uyuyan Esin Perisi ve Măiastra gibi eserleriyle Paris sanat çevrelerinde ismi kulaktan kulağa yayılıyor... 1913'te New York'taki ünlü Armory Show'a katılıyor, akabinde Alfred Stieglitz'in 291 Galerisi'nde ilk kişisel sergisini açıyor. Rumen köylü Brâncuși, Paris'in ardından Atlantik'in ötesine değin ulaşıyor.
Brâncuşi hiç şüphesiz Paris'in entelektüel ortamından etkileniyor. Özellikle kendi çağdaşı ve aynı dönemde düşünsel ortamı besleyen Henri Bergson ile eşzamanlı Paris'te bulunması, düpedüz ondan esinlendiği fikrini ortaya atmamıza sebep olabilir. Fakat son dönemde yapılan araştırmalarda, Brâncuşi'nin Tibetli mistik Milarepa'nın öğretilerine ilgisi olduğu tezi öne çıkıyor. Diğer taraftan dönemin Paris'inde sanat çevrelerini sarıp sarmalayan teozofi meclisinin lideri Madam Blavatsky'nin misafir listesinde Brâncuşi'nin de bulunduğuna ilişkin söylemler de dikkat çekiyor. Lakin Blavatsky evinin sosyal ortamın bir parçası olduğunu unutmamak gerekir.
Paris, sanat ortamı, modernizm falan bir tarafa, Brâncuşi'nin söylemini geçmişiyle de değerlendirmek yerinde olacaktır. Yetişme çağında Rumen ahşap oymacılığı ile yakından ilgilendiğini biliyoruz. Geleneksel Rumen oymacılığının, yerel nitelikleri göz önüne alındığında sanatçının referanslarını daha erken dönemde aramak çok daha makul görünüyor.
1914'e geldiğimizde sanatçının kişisel imajını ve sanat söylemini kendi elleriyle yonttuğuna şahit oluyoruz. Fotoğrafın ne denli önemli olabileceğini sezinlediğinden, fotoğraf konusuyla ilgilenmeye başlıyor. Aslında bütün olay 1914 NY sergisindeki fotoğrafları berbat bulmasına dayanıyor. Bu işi yapmak üzere araştırmalara girişiyor ve avangard sanatçı Man Ray'in kapısını çalıyor. Dönemi için oldukça pahalı olan fotoğraf teknik ekipmanlarını temin ediyor ve karanlık oda kuruyor. Böylece heykellerini, atölyesini, hatta kendisini fotoğraflıyor. Işığın nereden geleceğine, heykellerin hangi açıdan görüleceğine ve nasıl bir araya getirileceğine kendisi karar veriyor. Dahası fotoğrafın biçimsel olanaklarını da araştıyor.
Gelelim asıl mevzumuza... Bükreşte'ki eski Kraliyet Sarayı'ndaki Romanya Ulusal Sanat Müzesi'nde Brâncuşi'nin 150. doğum günü münasebetiyle şu sıralar Brâncuși. Sindromul, yani Brâncuşi Sendromu sergisi izleyici ile buluşuyor. Küratörleri Judit Balint ve Erwin Kessler olan, 12 Haziran 2026'da açılan sergi süresi 14 Mart 2027'ye kadar devam edecek. Romanya'da 2026 resmi olarak, Constantin Brâncuşi yılı olarak taltif edilmiş durumda. Bol alkışlı, takdirli bir yıl. Kim olsa ülkesinden çıkıp, modern zamana damgasını vurmuş böylesi bir sanatçıyla gurur duyar. Nitekim, Rumenler de haklı olarak modern sanatın ustalarından olan Brâncuşi ile övünüyor. Seçki Romen sanatının son asrında ustanın izini süren 50 Rumen sanatçıyı bir arada sunmasıyla bütüncül bir anlatıyı önünüze koyuyor. Heykel, fotoğraf, enstalasyon, video gibi sanatın farklı disiplinlerinden işler bu anlatının bir parçası. Seçki ustanın çağdaşları olup, onunla doğrudan bağlantısı olan Milița Petrașcu ve Irina Codreanu gibi sanatçılardan George Apostu ve Ovidiu Maitec gibi biçimsel olarak sonraki dönemde izini sürenlere kadar uzanıyor.
Bu meyanda şöyle bir parantez açmak elzem hale geliyor. Sergi kesin biçimde Brâncuşi'den ilhamla, ondan edindiği deneyimi kendi yaratıcılığı ile birleştirenlerle biçimlerini tekrar ederek bir şekilde başarı elde edenleri birbirinden ayırıyor. Küratörlerin söylemleri bu konuda oldukça net ve sert. Esasen sert değil de bizim sanat dünyamız için sert diyelim. Küratör Judit Balint'in açıklamalarında Ion Irimescu ve Marcel Guguianu gibi isimlerin Brâncuși'nin biçimsel dilini sürekli tekrarlayan bir üretim anlayışı geliştirdiklerin hiç çekinmeden söylüyor. Neticede yeniden yorumlamakla yeniden üretmek arasında ciddi bir fark var. Bir sanatçının düşüncesinden hareketle yeni bir biçim geliştirmek başka, onun tanınmış biçimlerini tekrarlayarak sanat dünyasında kabul görmek ise bambaşka.
Serginin küratörlerinden Erwin Kessler, Brâncuși'nin Rumen heykel sanatı üzerindeki etkisini neredeyse tiranlık düzeyine ulaşmış bir hükümranlık olarak tanımlıyor. Kessler'in saptamalarına göre uzunca bir süre Rumen heykelinde güncel görünmenin yolu Brâncuși'ye benzemekten geçmiş (Görünen köy kılavuz istemiyor zaten).
Sanatçı, adeta modernliğin ölçütü hâline gelmiş; fakat bu ölçüt giderek başka ifade olanaklarını sınırlandırmış...Bakın bu tip cümleler bizim sanat dünyamızda infial yaratcak ifadelerdir. Oysa bir sanatçının, eserlerinin başka sanatçılar üzerinde bu denli dominant olması ve bunun tiranlık olarak tanımlanmasından daha büyük bir iltifat olamaz. Brâncuși yaşasa egosu bundan büyük bir haz duyardı. Tabi diğer sanatçılar da hiç şüphesiz itiraz ederdi.
Brâncuşi Sendromu
Brâncuşi Sendromu
Brâncuşi Sendromu
Bir vakitler büyük ağaçların gölgesinde hiçbir şey yetişmeyeceğini söyleyen Brâncuși, bu kez kendi ülkesinin sanatçıları üzerinde devasa bir ağaca dönüşmüş. Gölgesi o kadar uzamış, o kadar devasa bir hale gelmiş ki bugün bile ona benzeyen sanatçılardan söz edebiliyoruz.
Serginin en çarpıcı bulduğum kısmı da bu oldu. Brâncuși yılı ilan edilen bir yerde hiç kimse onu yücelten, onun sanatını anlatan bir sergi hazırlamanızı yadırgamaz. Aksine çoğu durumda beklenen, memnuniyet uyandıracak olan tam olarak budur. Hatta ismi bile bellidir: Brâncuși Miras, Brâncuși Belleğin İzinde, Brâncuși Zamanın Katmanları...
Fakat Brâncuşi Sendromu'nda, serginin isminden başlayarak, sanatçının çeperinde kök salan hayranlığa ve devamlı olarak tekrar eden kısır döngüye itiraz var Bu nedenle sergiyi Brâncuși mitinin Romen sanatı üzerindeki etkilerine yöneltilmiş bir öz eleştiri olarak okuyorum. Ve itiraf edeyim bu beni kalbimden vuruyor. Yeniden üretimin sanatı ele geçirdiği son 60 yılda (öncesi de var da ayyuka çıkması, meşrulaşması anlamında 60 yıl diyorum, sonra polemik olmasın) bu yaklaşım beni müthiş bahtiyar etti. Brâncuși, Rodin'in yörüngesinde kalarak Brâncuși olamayacağını kavramıştı. Biz ise Brâncuși'nin 150. doğum gününde yüzlerce sanatçının Brâncuși labirentinde kaybolmalarını tartışıyoruz.( Evet bu paragrafta haddinden fazla Brâncuși, dedim, affedin. )
Tabii burada şöyle bir sorgulama da yapılabilir: Brâncuși'nin etkisi mi sonraki kuşakların yaratıcılığını sınırladı, yoksa sonraki kuşaklar ve sanat kurumları mı Brâncuși'yi sürekli tekrar edilmesi gereken bir fenomene dönüştürdü? Biz kendi ülkemizdeki deneyimlerimizden resmi kurumların ve koleksiyonerlerin de benzerlik fikrini pek yadırgamadığına aşinayız. Dolayısıyla bu da tartışmanın sosyolojik ve ekonomik boyutu olarak önümüzde duruyor. Neyse ki tartışma Romanya'da...Belki tartışma bile yok. Sürekli görününeni anlatmamak da bir konfordur değil mi?
Brâncuşi Sendromu
Veda Busesi
Neticede Brâncuşi Sendromu sergisi bize şunu söylüyor, bir sanatçının büyüklüğünü kabul etmekle onun etrafında oluşan kültürel otoriteyi sorgulamak aynı şekilde mümkün olabilir mi? Olabilirmiş. Serginin beni en çok etkileyen yönü de bu oldu. Seçilen bir konuyu, sanatçıyı ya da temayı mütemadiyen överek bir yere varılamayacağını biliyordum da uygulamasına hiç rastlamamıştım. Üstelik kamu müzesinde ve söz konusu sanatçıya adanmış bir yıl dahilinde. Sergi gelecek bahara kadar uzatıldı, yolunuz Bükreş'e düşer de farklı bir yaklaşım görmek isterseniz, beni hatırlayınız!
