Bir derin tutku: Beyoğlu

İstanbul, dikkatle dinleyen kulaklara esrarengiz masallar anlatan, kıtaları ve kültürleri kusursuz biçimde buluşturan eşsiz bir şehir. İstanbul’un en gözde anlatıcısı hiç şüphesiz Beyoğlu. Binlerce yıllık bir serüvenin en sevilen başrol oyuncusu. Zamanın yenilmezliğinde sürekli dönüşse de tılsımı geçmişinden yadigar bir vaha. Farklı sesleri aynı notada birleştiren usta bir müzisyen.  İşte bu sebeplerden herkesin gönlünden bir parça bulduğu, tarihten sıyrılması imkansız olsa  da yeni duygulara yelken açmaya hep hazır bambaşka bir dünya. 

Haliç’in ve o canım Boğaz’ın kavuştuğu noktada başlar bu semtin kadim hikayesi. Çağlar öncesinin ünlü limanı Galata ve çevresinde şekillenir yaşam. Bizans’la başlayan yerleşime Cenevizler ortak olur uzun yıllar. Türkler şehrin çehresine katılınca da Türk, Yunan, Ermeni, Yahudiler ve Levanten Avrupalılar da eklenir yavaş yavaş. Pera’ya doğru çıkıldıkça İtalyan, Fransız ve Maltalılar bölgenin yerel halkı olarak Beyoğlu sakinleri arasındaki yerlerini alırlar. Ve böylece bir zamanların Grand Rue de Pera’sı ya da bizim andığımız adıyla İstiklal Caddesi bu ortamda dirilmeye başlar. Gösterişli sefirlik binaları, Batı’ya öykünen tiyatrolar, kiliseler, apartmanlar, sinagoglar sarar Galata ve Pera’yı. Tanzimat Fermanı’nın ilanıyla bölge adeta küçük bir Avrupa modeli haline gelir. 

Arap Camii
Bölgenin hafızasına inmek için de en doğru yer yine Galata olacaktır. Günümüzde Karaköy sınırları içinde kalan Arap Camii bölgenin en eski tarihi eserlerinden biridir. Kırmızı tuğlalarla örülmüş kare biçimli kulesiyle etrafındaki yapılardan sıyrılan Arap Camisi, kendi mitolojisini yaratmış Beyoğlu’nun gizemli yapılarından biridir. İlk yapıldığı zaman cami olduğu rivayet edilse de bir dönem Aziz Pavlus’a adanmış bir kiliseyken, Latin işgali sırasında Dominiken rahiplere ev sahipliği yapar. İstanbul’un fethiyle birlikte camiye dönüştürülen yapı Gotik kulesi ve ahşap karkaslı iç mekanıyla ziyaretçilerine mimari bir ziyafet sunar.

Karaköy-Galata güzergahında 19. yüzyılın sonunda çoğunlukla azınlıklara mensup ya da yurt dışından gelen mimarlar tarafından inşa edilmiş birçok yapıya rastlamak olasıdır. Yaygın olarak Bankalar Caddesi adıyla anılan Voyvoda Caddesi’ndeki binalar bahsi geçen dönemin bütün mimari özelliklerini taşır. Cadde üzerinde Fransız kökenli Levanten mimar Alexandre Vallaury’nin imzasını taşıyan eski Osmanlı Bankası binası, ki bugün Salt Galata adıyla görkemli bir kültür sanat kompleksi olan yapı gerçekten görülmeye değerdir. Salt Galata’nın tam karşısında, Bankalar Caddesi’yle Banker Sokağı’nı birbirine bağlayan, kıvrım kıvrım bir merdiven sizi karşılar. 1850’lili yıllarda devrinin ünlü banker ailesi Kamondolar tarafından, Art Nouveau stilinde yaptırılmış merdivenler ailenin ismini taşır. Sadece Beyoğlu’nun değil İstanbul’un da en güzel merdivenleri olan Kamondo Merdivenleri günün her saati fotoğraf tutkunlarının uğrak yeridir.  


Salt Galata

Kamando Merdivenleri

Galata’da zamana kapılırsınız. Galata surlarının çevrelediği Ceneviz mahallesi sanki bin yıllardır yerinde duruyor gibidir. Hele taş duvarların, üzerinde haçlar yükselen kiliselerin arasında gök kubbeye değiyormuş gibi görünen Galata Kulesi karşınıza dikilince, bu takvim dışı atmosfere inanmak kaçınılmazdır. Çağlar boyu kah yıldızlar gözlenmiş bu kuleden kah yangınlar, şimdilerde İstanbul gözleniyor sivri külahının altından. Geçmişi 6. Yüzyıla kadar uzanan kuleye tırmanmayı göze almak yeterli Haliç ve İstanbul Boğazı’nı olanca güzelliğiyle önünüze sermek için. Yapıldığı dönemden günümüze kadar semtin simgesi olan kule, dünyanın dört bir tarafından gelen turistler için de İstanbul deyince ilk akla gelenlerden.


Tomtom Tasarım Günleri'nden...

Tophane Çeşmesi

Kılıç Ali Paşa Camii
Beyoğlu’nun ayrı gezegenleri buluşturan galaksisindeki kendi has yerlerden biri de Tophane. Burada son dönemin popüler lokasyonu Tomtom’a uğrayıp, Boğazkesen Caddesi’nin köşesinde yer alan ve Tophane-i Amire’de güncel sergilere katılabilirsiniz. Fatih Sultan Mehmet tarafından kurulan Tophane-i Amire’nin avlusundan görülen manzarada Tophane Çeşmesi ve Kılıç Ali Paşa Camii’yle göz göze gelinir. İstanbul’un üçüncü büyük çeşmesi olan Tophane Çeşmesi Sultan I. Mahmut tarafından yaptırılmıştır. Yapıldığı dönemin sanatsal beğenilerini yansıtan çeşmenin üzerindeki panolarda gerçekçi bitkisel bezemeler dikkat çeker. İlk yapıldığı zaman rıhtıma yakın biçimde konumlanan Tophane Çeşmesi, zamanla denizin doldurulması nedeniyle içerde kalmıştır. Tophane Meydanı’nında vakur bir tavırla yükselen Kılıç Ali Paşa Camii’yse türbe, medrese ve hamamdan oluşan bir külliyenin görkemli bir bölümüdür. Temelde ciddi farklılıkları olmasına rağmen devasa kubbesi ve uçan payandalarıyla Ayasofya’nın küçük bir modeliymiş gibi bir etki bırakan camii Mimar Sinan’ın eseridir. Külliye inşaatından, açılışına ve asırlar boyu süren zaman yolculuğunda birçok tarihi ana şahitlik etmiş ve hatta kendi efsanelerini yaratmıştır. Ama yapılışındaki en kıymetli ayrıntı, hayatı boyunca yüzü gülmemiş İspanyol yazar Miquel de Cervantes’in burada işçi olarak çalışmış olmasıdır.

İstanbul’un en eski ticaret merkezlerinden olup modern zamanların keyifli ve trend mekanlarını barındıran Karaköy’e yönelmeden önce Tophane’de bulunan Türkiye’nin ilk modern sanat müzesi olan ve farklı sanat dallarından etkinlikleriyle geniş kitleleri kendine çeken İstanbul Modern Sanat Müzesi’ne gitmekte fayda var. Burada müze koleksiyonunu inceleyebilir, yeni sergilere katılabilir, harika filmler izleyebilir, eğitim programlarından faydalanabilir, kütüphanedeki eşsiz eserlere dalabilir, restoranın veya müze mağazasının keyfini çıkarabilirsiniz.

Beyoğlu’ndaysanız adım başı bir çan kulesi, tarihi bir kemer, çeşme, sütun sizi beklenmedik diyarlara sürüklerken duvarlara yapılmış rengarenk grafitilerle de bir tezatlar evreninde olduğunuzu düşünebilirsiniz. Yüzyıllardır Beyoğlu’nu Beyoğlu yapan da bu tezatların tuhaf ama sahici birlikteliği değil midir zaten? Karaköy ve çevresi Beyoğlu’nda adeta grafiti galerisi gibi. Fantastik bir alem metruk binaların, kepenklerin, inşaatların cephelerinden sokağa akıyor neredeyse. Surp Pırgiç Ermeni Katolik Kilisesi’nin yüksek kasnaklı kubbesi bu fantastik dünyanın eski zamanlarına işaret ederken; umulmadık bir anda Karaköy Murat Muhallebicisi’nde Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun imzasını taşıyan bir mozaik pano size sürpriz yapabilir.  Beyoğlu’nda sıradan bir günde Tünel’in Karaköy istasyonuna gelmişseniz ve dünyanın en eski ikinci metrosuna bineceksiniz demektir. 90 saniyede Galata’dan Beyoğlu’na çıkıverirsiniz ve bu kelimenin gerçek manasıyla tarihin derinliklerine bir yolculuktur aslında.

Karaköy Murat Muhallebicisi
Bedri Rahmi Eyüboğlu imzalı mozaik pano



Mesnevi / Galata Mevlevihanesi Müzesi

Tünel Meydanı’ndan İstiklal Caddesi’ne bağlanmadan Galata’ya inen Galip Dede Caddesi’ne süzülürseniz sol tarafta zarif cümle kapısıyla Galata Mevlevihanesi Müzesi görüş açınıza girecek. İstanbul’un ilk Mevlevihanesi olan yapı II. Bayezid’in hükümranlığı sırasında kurulmuştur. Beyoğlu’nun kültür dokusunun nadide örneklerinden biri olan Mevlevihane 1975’ten günümüze uzanan süreçte müze olarak konuklarını ağırlamaktadır. Şehrin kültür tarihinin önemli yapı taşlarından olan müze derviş odaları, semahane ve mahfillerden oluşmaktadır. Hem yapının tarihsel geçmişi, hem de Mevleviliğin esasları üzerine şekillenen müzede zaman zaman sema gösterileri de düzenlenmektedir.




Aya Triada Rum Ortodoks Kilisesi

Tramvay seslerinin, insan seline karıştığı, şehrin şah damarı olan büyülü cadde. Adı ister Grand Rue de Pera, ister Cadde Cadde-i Kebir , ister İstiklal olsun kurulduğu günden bu yana popülaritesini bir an bile yitirmemiş eşsiz bir uzam. Aşkın, ihanetin, masumiyetin, göz yaşının, eğlencenin ve bunlardan pek de ayrı düşünülemeyecek bir şey olan sinemanın merkezi. Burada vitrindeki bir pabuca, emektar bir aktöre, bir binadaki kabartmaya, aniden nereden yükseldiği anlaşılamayan bir nağmeye kafayı takabilirsiniz. Ruh haliniz an be an değişir. Dünyada bu kadar hızla duygularınızı değiştirebilecek başka bir yer olma olasılığı çok azdır. İstiklal Caddesi’ni layığıyla köşe bucak gezmek için günler gerekebilir. Ama burada bütün zamanların gürültüsünü duymanın en güzel yolu nostaljik tramvayla caddeyi baştan başa geçmekle olur. Taksim Meydan’ından başlarsınız caddenin kalp atışlarını duymaya. Gümbür gümbür uğuldarken kulaklarınız sol tarafa doğru sapıverirsiniz bir anlığına. Bütün kalabalık ve ses o anda kesilir, zamanıysa Aya Triada Rum Ortodoks Kilisesi’nin çanı yankılanır sokakta. İki tarafındaki çan kulesi ve kocaman kubbesiyle sizi kendine çağırır. Avlusuna girdiğiniz zaman yarattığı uhrevi etkiye şaşarsınız. Asıl ibadet mekanıysa gerek mimarisi, gerek bezemeleriyle enfes bir etki bırakır. İstiklal Caddesi’ne geri döndüğünüzde aynı sonsuz akışa bırakırsınız kendinizi. Cercled’Orient’ın önünden geçersiniz ve ondan gözünüzü alamazsınız mesela. Galatasaray’a kadar inince sinemayla özdeşleşmiş semtin sinema müzesine uğramak kaçınılmaz olur. Yeniçarşı Caddesi’nde Galatasaray Lisesi’nin komşusudur Türvak Sinema Tiyatro Müzesi ve Sanat Kitaplığı. Türkiye’nin ilk ve tek sinema tiyatro olma özelliğini taşıyan Türvak ziyaretçilerine sinemanın ve Yeşilçam’ın sihirli dünyasının kapılarını açıyor.  Yıllarca sinema perdesinden ışıldayan bir dünyanın içinde dolaşma imkanı sunan müze, aynı zamanda sinema, tiyatro ve televizyon tarihini de keyifli biçimde tanımamıza olanak sunuyor.


Avrupa Pasajı

Galatasaray’a gelmişken Meşrutiyet Caddesi’yle Sahne Sokağı’nı yani Balık Pazarı’nı birbirine bağlayan Avrupa Pasajı’na da bir uğramak gerekir. 19. Yüzyılın ikinci yarısında inşa edilen pasajda bugün ağırlıklı olarak hediyelik eşyalar satan dükkanlar yer alıyor. Avrupa Pasajı yapıldığı dönemdeki Batılı çağdaşlarıyla oldukça benzerlik gösterir. Dükkanların üst sırasında kemerler içinde heykeller sıralanır. Pasaj gün ışığının içeri girmesine imkan veren üst örtüsü, heykelleri ve mermer zeminiyle oldukça çarpıcı bir havaya sahiptir.


Mısır Apartmanı

İstanbul’a bir eşi daha olmayan eserler kazandırmış Ermeni kökenli mimar Hovsep Aznavur’un tasarladığı Mısır Apartmanı da İstiklal Caddesi’nin bağrında yer alır. 1905 yılında Abbas Halim Paşa’nın kışlık ikametgah olarak yaptırdığı bina Art Nouveau stilindedir. İstanbul’un ilk betonarme binalarından olan Mısır Apartmanı, tasarımı ve büyüklüğüyle caddenin cezbedici rotalarından biri. Beyoğlu’nun sanatla buluştuğu mekanlardan olan Mısır Apartmanı güncel sanatı takip edebileceğiniz harika galerilere ev sahipliği yapmaktadır.

St. Antuan Kilisesi

Kırmızı tuğlalarıyla İstiklal Caddesi’nde bir kiliseden çok bir masal şatosu intibası uyandıran St.Antuan Kilisesi Beyoğlu’nun olmaza olmazlarından biridir. Levanten mimar Giulio Mongeri tarafından Neogotik akıma uygun biçimde yapılan bazilika Latin haçı formunu yansıtır. Cephesinde yer alan gülbezekleri, sivri kemerli kapı alınlıklarıyla bir anda herkesi mıknatıs gibi çeker. İstiklal Caddesi’ndeki tasasız kaos buraya asla yansımaz. Kilise caddenin canlılığına ortak olsa da vakur tavrını hep muhafaza eder.


Santa Maria Draperis Kilisesi

St. Antuan’ın biraz ilerisinde alt kotta yer almasıyla biraz gözlerden uzak kalan Santa Maria Draperis de Beyoğlu’nun renklerinden biridir. Yalın dış cephesi manevi bir nezaketin göstergesi gibidir. Neoklasik üslubun belirleyiciyle şekillenmiş yapı çoğu zaman gezginlerin gözünden kaçan etkileyici bir mabettir.

Şişhane ve Asmalı Mescit yıllardır Beyoğlu’nun eğlence ve kültür merkezleriyle tanınan bölgeleri. Meşrutiyet Caddesi’nde bulunan Pera Müzesi sanatsal aktivitenin sürekliliğini sağlaması açısından son derece önemli. Pera Müzesi Suna ve İnan Kıraç Vakfı’na ait koleksiyonların yanı sıra ses getiren birçok sergiye de ev sahipliği yapmaktadır. Müze eserleri izleyiciyle buluşturmak dışında sosyal, kültürel ve eğitici birçok aktiviteyle de Beyoğlu’nun hareketli yapısına uyum sağlamayı başarmıştır.


Tarlabaşı

Beyoğlu’nun arka sokakları derdiyle, kederiyle kendiliğinden şöhretlidir. Sıra sıra dizili Rum evleri, kiliseleri, iplere dizili çamaşırları ve biraz da gölgelere teslim olmuşluğuyla Tarlabaşı ayrı bir iklimi yaşar. En afili delikanlıların kahramanı olduğu romanlar, elemi gözlerinde taşıyan hüzünlü kadınları betimleyen filmler, çok eskilerde kalmış bir Rum ezgisi hep buradan esinlemiştir kendini. Talihi pek yaver gitmese de bir dönemin gözde semtlerinden biridir Tarlabaşı. Daracık sokaklarda sıvası dökülse de inceliğinden bir şey kaybetmeyen cumbalı evler bile hala o görkemli günlerin hatırasını canlı tutmak ister gibidir. Tarlabaşı’nın roman tadındaki kaldırımlarından geçerek, Tatlı Badem Sokağı’nın köşesinde şair Adam Mickiewicz’in evine ulaşırsınız. Polonya’nın milli şairi olan Adam Mickiewicz 1855 yılında görünüşte bilimsel bir görev için ülkesi tarafından İstanbul’a gönderilir. Ama gelişinin asıl nedeni Kırım Savaşı’ndan kaynaklanan gizli bir görevdir. Türk dostu olarak tanınan Mickiewicz’in hayatı cephelerde geçmiştir, Osmanlı İmparatorluğu şairi Tarlabaşı’ndaki küçük eve yerleştirir. Fakat 1855 İstanbul’unun derdi Kırım Savaşı kadar büyüktür. Kolera bütün şehri kasıp kavurmaktadır. Mickiewicz’in İstanbul macerası kısa sürer, şair koleraya yakalanır. Son günlerini Tarlabaşı’ndaki evinde sevdiklerine mektuplar yazarak geçirir. Ölümünün ardından evi o kadar çok Polonyalı tarafından ziyaret edilir ki sonunda müzeye çevrilir.  Günümüzde Tarlabaşı’nın gizemli sokaklarından geçmek ve semtin tarihi bir sayfasına yakından bakmak için Mickiewicz’in müze evine uğramak harika bir bahane gibi görünüyor.

Beyoğlu’nda her bölgenin kendine has bir ritmi vardır. Cihangir’e çıktığınızda deniz manzarasıyla bütünleşmiş sokakları, her gün bir yenisi açılan kafeleri, kedileri, galerileri ve sürekli güncellenen butikleriyle bağımsız bir semt gibidir. Çukurcuma antikacıları, mobilyacıları ve sanat atölyeleriyle hep farklı ve ilginçtir. Galatasaray’a doğru yönelirseniz alternatif eğlence mekanları bulabilir ya da Fransız Sokağı’nda soluklanabilirsiniz.


Aynalıkavak Kasrı

Beyoğlu’nda denizin bir ucundan tutabileceğiniz bölgelerden biri de Hasköy’dür. Beyoğlu’nun Haliç’e bakan kıyısında uzanan Hasköy, semtin genel özelliği olarak çok kültürlü bir geçmişten beslenir. Osmanlı İmparatorluğu’nun İstanbul’a armağan ettiği güzelliklerden olan Aynalıkavak Kasrı Hasköy’de yer alır.  Tersane faaliyetlerinin hız kazanmasıyla gündeme gelen bölge özellikle Lale Devri’nde daha fazla önem kazanır. Tersanenin alanını genişletmesiyle koruluğun ve sarayın yapılarının büyük bölümü tersaneye vakfedilir. Sultan III. Selim döneminde de yapı şimdiki halini alır. Haliç’e bakan geniş ve özenli bir bahçe içinde konumlanan Aynalıkavak Kasrı haftanın beş günü ziyaretçilerine keyifli anlar vadeden bir Beyoğlu alternatifi.

Hali hazırda okumakta olduğunuz Beyoğlu yazısı, Borajet yolcuları için yazdığım yazılardan biri. Bütün hayatım Beyoğlu'nda geçtiği ve geçmekte olduğundan yazmaktan en çok keyif aldığım yer oldu...

Hasköy’ün kültür, sanat ve teknolojiyle yoğrulmuş en gözde mekanı Rahmi M. Koç Müzesi.  Teknolojinin ve mühendisliğin geçirdiği evreleri belgeler ve objeler eşliğinde seyredebileceğiniz Rahmi M. Koç Müzesi konuklarını sıra dışı bir deneyime davet ediyor. Klasik otomobiller, uçaklar, kayıklar, lokomotifler müzenin koleksiyonunun sadece bir kısmını oluşturuyor. Teknolojinin çağlar boyu süren serüveninin bir parçası gibi hissettiren müzede, zamanın nasıl uçup gittiğini fark etmeyeceksiniz.

Abraham Paşa'nın altınları, Vallaury'nin dehası,İstiklal Caddesi'nin Cercle d'Orient'i

“Bir şehrin yaşamı, ona kendine özgü bir karakter kazandıran ve ‘şehrin ruhu’ dediğimiz şeyi meydana getiren yapıtlar veya yapılar gibi maddi eserler aracılığıyla yüzyıllar boyunca görünür kılınan sürekli bir olgudur.

Bu eserler geçmişin değerli tanıklarıdır. Öncelikle tarihsel ve duygusal değerlerinden, ikinci olarak da bazılarının en yüksek insan dehasının eseri olan plastik değerler taşımasından dolayı saygıyı hak etmektedirler.

Bu eserler, insanlık mirasının bir parçasıdır. Onlara sahip olanlar veya onları korumakla görevli bulunanlar, bu yüce mirası, bozulmadan, gelecek yüzyıllara iletmek için her türlü meşru yola başvurma sorumluluk ve yükümlülüğünü taşımaktadırlar.”  

                      

                                                                                                        Le Corbusier*          

Sultan Abdülmecid’in hükümdarlığı döneminde ilan edilen Tanzimat Fermanı’yla (3 Kasım 1839) Osmanlı İmparatorluğu’nda hemen her alanda gözle görülür bir değişim yaşanmıştır. Sosyal ve ekonomik düzenin yenileştirilmesi sanatta da yüzünü göstermiş ve Osmanlı sanatına farklı yaklaşımlar getirmiştir.  Özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısında Galata ve Pera çevresinde yapılan mimarî uygulamalar bu farklılaşmanın en açık örnekleri olarak kabul görürler.

Gösterişli sefirlik yapıları, Batı’ya öykünen tiyatrolar, kiliseler, apartmanlar, müstakil konutlar sarar Galata ve Pera’yı. Küçük bir Avrupa modeli gibidir artık bölge.

Yine bu dönemde Osmanlı’nın eski şaşalı günlerine vurgu yapmak gereği hissedilmektedir. Siyasi ve askeri alanda hızlı bir çöküş yaşansa da görüntüyü kurtarmak adına imar faaliyetlerine hız verilir. Mimari ihtişam gücün, zenginliğin bir yansıması olarak kabul gördüğünden, özellikle anıtsal yapıların arttırılması konusunda yüreklendirilir. 

Beyoğlu’nun kozmopolit yapısına uygun olarak dönemin neredeyse bütün mimarları da azınlıklara mensup isimler ile yurt dışından gelen mimarlardan oluşmaktadır. Üstelik bu mimarlar yalnızca Beyoğlu’nun imarı ile ilgilenmezler bütün İstanbul’u baştan başa saran eserlerle donatırlar. 

                                    Resim: http://www.martidergisi.com/istiklal-muhafizlari/

                               Cercle d'Orient ön cepheden kabartma detay.

Alexandre Vallaury...

Bu mimarlardan biri olan Alexandre Vallaury bu yazının esas adamı… Mimarımız , 2 Nisan 1850 tarihinde İstanbul’da hayata merhaba dedi. Dedesi yüzyıl başında Fransız elçiliğinde görevli olarak İstanbul’a gelmiş, görev süresi bitince de Beyoğlu’na yerleşmişti.  Alexandre Vallaury’nin babası ise dönemin en ünlü pastacılarından biriydi. “Cafe Vallaury” günümüzün Çiçek Pasajı’nın bitişiğindeydi. Zaman zaman saraya bile pastalar, tatlılar Cafe Vallaury’den sipariş edilirdi.

Fransız kökenli Levanten ailenin oğlu olarak Alexandre, mimar olmak istiyordu. Bu amaçla çağının en iyi mimarlık okulu olarak gösterilen Ecole Nationale Superiure des Beaux Arts’a başvurdu. Çizimlerini yolladı, mektuplar yazdı ve sonunda kabul edildi. Eğitiminin ardından da ölene dek yaşayacağı İstanbul’a geri döndü.

İstanbul’da sanatçıları bir araya getiren derneklerin kurulmasına öncülük etti. Çeşitli sergilerde çizimlerini dönemin tanınmış sanatçılarıyla beraber sergileme imkânı buldu. Bu arada Osman Hamdi Bey ile tanıştı. Osman Hamdi Bey’in vasıtasıyla ilk güzel sanatlar okulu olan Sanayi-i Nefise Mekteb-i Âlisi binasının  projesi kendisine verildi. Daha sonrasında ise aynı kurumda mimarlık bölümünün başına getirildi ve böylece ilk Fenn-i Mimari Muallimi oldu. Vallaury, 2 Mart 1883’de başladığı görevini 25 yıl sürdürdü. Bu sürede mimarlık eğitimini akademik bir disiplin haline getirmeyi başardı. 10 Ağustos 1908 tarihinde istifa ettiğinde ardılı Mongeri, onun kurduğu eğitim sistemini aynı şekilde sürdürmüştür.   

                                                Resim: http://www.archmuseum.org/Gallery/Photo_12_3_alexandre-vallaury.html#

  Sanayi Nefise Mektebi'nin akademik kadrosu.En önde ortada Alexandre Vallaury görülüyor.

Alexandre Vallaury, kısa sürede döneminin başarılı ve saygın mimarlarından biri olarak tanındı. Erken dönem eserlerinde Paris’te aldığı eğitime paralel biçimde plan ve işlev bütünlüğüne önem verdi ve eklektik üslubu eserlerine yansıttı. İlerleyen süreçte benimsediği mimarlık ilkelerini, Osmanlı anıtsal yapılarından ve geleneksel Türk konut mimarisinden aldığı öğelerle kaynaştırıp daha kullanışlı ve özgün eserler yaratma gayesinde oldu. Pera Palas Oteli, Osmanlı Bankası Genel Müdürlüğü, Müze-i Hümayun (İstanbul Arkeoloji Müzesi)**, Décugis Evi, Union Francaise, Cafe Lebon (Markiz Pastanesi), Cercle d’Orient, Duyun-u Umumiye (Günümüzde İstanbul Erkek Lisesi), Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane (Günümüzde Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi)***,Hidayet Camisi (Eminönü), Abdülmecit Efendi Köşkü, Büyük Ada Rum Yetimhanesi,... gibi İstanbul’un tarihine ve güzelliğine derin izler bırakan yapılar da kendisinin imzasını taşımaktadır. 

                                 Resim: http://v2.arkiv.com.tr/p988-osmanli-bankasi-muzesi.html#ph
                                  Osmanlı Bankası Genel Müdürlük Binası / Karaköy

Esasen yapıları böyle sayınca bir mimarın ne denli önemli olabileceği gözden kaçabilir. Ancak Vallaury bazı eserlerinde ciddi bir çözümleme ve arayışa gitmiş; ortaya koyduğu eserler çoğu zaman bir ilki oluşturmuştur.  Bunun en güzel ifadelerinden biri Karaköy’deki Osmanlı Bankası Genel Müdürlük binasıdır.  Bina işlevi açısından Osmanlı’nın ilk yapılarından biridir. Ve kendisinden sonra yapılan iş yerleri için model olmuştur. Ayrıca günümüzde müzedir. Gidip görüldüğünde içine ayrı, dışına ayrı, penceresinden görünen Haliç’e ayrı hayran olunmaktadır.

Resim: Siyah beyaz fotoğraflar;  http://www.archmuseum.org/Gallery/Photo_12_3_alexandre-vallaury.html?Page=5# 

 Büyük Ada Rum Yetimhanesi  değişik cephelerden  görülüyor. Renkli fotoğrafta, sol tarafta ağaçların içinde tek başına yükselen devasa yapı, sağda da bendeniz.

Vallaury’nin ilginç çalışmalarından biri de Büyük Ada Rum Yetimhanesi’dir. Otel olarak yapılan bina devasa ölçüleriyle dikkate değerdir. Tamamen ahşap malzemeyle gerçekleştirilen yapı, mimarlık tarihçileri tarafından Vallaury’nin dehasının elle tutulur hale gelmesi olarak yorumlanır. Zira yapı hem sanatsal açıdan bir şaheser, hem de dünyadaki birkaç abidevi ahşap yapıdan biridir.

Cercle d’Orient,  Büyük Kulüp ya da Emek Pasajı…

Vallaury’nin Beyoğlu’na kazandırdığı en önemli yapılardan biri Cercle d’Orient…Yani 7 Aralık 2012 tarihinde son birkaç mağazası da kapanan o devasa bina. Hani şu kapısının üzerinde kocaman SESAM yazan, Rüya Sineması’na ev sahipliği yapıp, Emek Sineması’na kol kanat geren, İnci Pastanesi’ni yıllarca bağrında taşıyan yapı.

                                            Resim: http://www.mimdap.org/?p=33955
                                         Cercle d'Orient / İstiklal Caddesi

İstiklal Caddesi’nde bir asırdan fazladır ikamet eden binayı bilmeyen yoktur. Olmamalıdır. Onu caddeden geçerken görmemezlikten gelemezsiniz, çünkü caddenin en devasa boyutlu birkaç yapısından biridir. Hayatı boyunca hiç Beyoğlu’na yolu düşmemiş insanlar bile ona muhakkak rastlamışlardır. Kimi zaman eski İstanbul anıları anlatılan bir kitapta, kimi zaman bir romanda, hatta siyah beyaz bir Yeşilçam filminde kaçınılmaz olarak Cercle D’Orient’e yer bulunur. Yine de her zaman bu yazımla karşınıza çıkmaz, muhtemelen Fransızcanın fazla işveli bir dil olma durumu sebebiyle “Serkldoryan” olarak kullanımı yaygındır. Bunun yanı sıra sıklıkla  “Büyük Kulüp” ya da son dönemlerdeki gibi “Emek Pasajı” olarak nitelendirilmişliği de vardır.  

                            Cercle d'Orient giriş cephesi detayı. Mart/2013

 Bu kocaman binayı dönemin Grande Rue de Pera silüetine ekleyen kişi diplomat ve sarraf Abraham Paşa.  Katolik Ermeni kökenli olan Abraham Paşa,  Sultan Abdülaziz’in yakın dostlarından biri olarak başkentin tanınan simalarından. Abraham Paşa, zamanının en varlıklı ve debdebeye düşkün siyasi kişiliği olarak tanınıyor. 

Serveti dudak uçuklatan ve hatta sarayı rahatsız eden Abraham Paşa, Cercle d’Orient için hiçbir masraftan kaçınmıyor. Öncelikle dönemin en iyi mimarlarından biri olan Alexandre Vallaury ile anlaşıyor. İnşaat harcamaları bir tarafa, İngiltere ve Fransa’dan gelecek son moda mobilyalara binlerce altın saçıyor.  Ve 1884 yılında yapı tamamlanıyor. Bina kullanıma hazır hale gelince daha çok kalburüstü Gayrimüslim Osmanlı vatandaşları ve İstanbul’da yaşayan Avrupalı üyeleri bulunan bir dernek ya da kulüp olan Cercle d’Orient faaliyetlerini burada sürdürmeye başlıyor. Toplumsal yaşamda aktif rol üstlenen kulüp, kendisinden sonraki benzer sosyal yapılara da örnek olmuştur. Cumhuriyetin ilanından sonra “Büyük Kulüp” adını alan Cercle d’Orient Osmanlı paşalarından, bilim adamlarına, ünlü siyasetçilere kadar birçok tanınmış ismi çatısı altında toplamayı başarmıştır.    

           
                                   Cercle d'Orient ön cephe, "dönüşüme" hazırlık...Mart/2013

Cercle d’ Orient, yapı olarak dört katlı olarak düzenlenmiştir. İlk iki kat pasaj olarak tasarlanmış ve sade bir mimari uygulama tercih edilmiştir. Kulübe tahsis edilen diğer iki katın ise daha görkemli bir anlayışla şekillendirilmesi söz konusudur.  Bugün Emek Sineması’nın olduğu alan binanın ilk dönemlerinde kulübün bahçesi olarak kullanılmıştır. 

Bir “kentsel dönüşüm” hikayesi…

Bugünlerde Cercle d’Orient başka bir sürece giriyor. Sürecin genel başlığı “kentsel dönüşüm”…Aslında bu yeni bir durum değil, binanın başına gelecekler 2005 yılından beri üç aşağı beş yukarı tahmin ediliyordu. Birkaç ay önce binanın zemin katındaki son birkaç dükkan da boşaltıldı. Bunlardan biri de 1944 yılından beri hizmet veren İnci Pastanesi’ydi. İnci Pastanesi, binayı boşaltma emri ilk geldiğinde sessiz sedasız toparlanıp gitse çok daha az insanın haberi olacak, akşam haberlerinde, sosyal medyada muhtemelen hiç yer bulamayacaktı. Fakat İnci, son ana kadar bekledi. Ve zorla boşaltılması, raflarının özensizce sökülmesi, camekanlarına gazeteler yapıştırılması, önünde bekleyen polis otobüsüyle dramatik bir etki yarattı…Yine de az sayıda belleksiz kalabalıkta bu da kaynadı gitti…

Son birkaç gündür Cercle d’Orient’ın önünde bir inşaat iskelesi yükselmeye başladı. Umutlar binanın en azından dış cephesinin korunması yönünde olsa da hızla belirsiz bir akıbete yol alındığının çevredeki esnaf bile farkında.  Neticede Cercle d’Orinet’ın hemen yanında yükselen bir Demirören Alış Veriş Merkezi örneği ne yazık ki hem biçim hem de içerik yönünden iyi bir referans değil. Beyoğlu’nu Beyoğlu yapan eğlence ve alış veriş merkezi olmasından çok daha fazlası. Bütün karakteristiği ve yaşanmışlığıyla İstiklal Caddesi bir tarih sahnesinin gerçek bir uzantısı. Günümüzde İçinden geçenlerin çoğu bunu fark edemiyor olsa da…. 

Kaynakça, notlar, tavsiyeler: Alexandre Vallaury ve eserleri hakkındaki en önemli ve kapsamlı çalışma Prof. Dr. Mustafa Servet Akpolat’ın “Fransız Kökenli Levanten Mimar Alexandre Vallaury” başlıklı doktora çalışmasıdır. Bu çalışma benim yazımın da temel kaynağını oluşturmuştur. Mustafa Cezar’ın “Sanatta Batıya Açılış ve Osman Hamdi” isimli eserini dönemi merak edenlere kaynak olarak önerebilirim; çok kapsamlı olmasa da Vallaury’i de kitapta bulmak söz konusudur. Doğan Kuban’ın “İstanbul Bir Kent Tarihi: Bizantion, Konstantinopolis, İstanbul” isimli kitabı da tavsiyemdir; yalnız adından anlaşılacağı gibi oldukça geniş kapsamlıdır. 20. yüzyıl mimarlığına yön veren mimar ve şehir planlamacısı Le Corbusier’nin “Atina Anlaşması” adlı kitabı modern şehirciliğin olmazsa olmaz bir kaynağıdır.  Cercle d’Orient için çeşitli mimarlık sitelerini ve yapı haberlerini inceledim. Bunlardan birkaçına ulaşmak için buraya, buraya ve buraya bakabilirsiniz. Vallaury ve eserlerine internet üzerinden ulaşmak isteyenlere de bu adresi verebilirim: www. mimarlıkmuzesi.org . Son olarak altında kaynak belirtilmeyen fotoğraflar şahsıma aittir.  

     * Le Corbusier / Atina Anlaşması / YKY/ 2009 / İstanbul

**Alexandre Vallaury’nin mimarlığını üstlendiği yapının, kuzey kanadında mimar  ve ressam Philippe Bello, güney kanadında da Halil Edhem Bey imar çalışmalarını yürütmüştür

***İtalyan mimar  Raimondo D’Aronco ile birlikte.